🛑दुर्गभ्रमंती शिवगडाची..⛳

✍🏼लोकसंवाद /- सिंधुदुर्ग.

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ३६ हून अधिक गड-किल्ले आहेत यातील काहींचे स्थान निश्चित असले तरी २/३ गड कोट सध्या अस्थित्वातच नाहीत. ते फक्त कागदोपत्रीच शिल्लक राहिलेत. कणकवली तालुक्यात बहिरवगड, खारेपाटण किल्ला, रामगड आदी किल्ले सर्वांना परिचित आहेत. परंतु नांदगावचा किल्ला सर्वांना ज्ञात नाही. त्यापलीकडे अजून एक कणकवली तालुक्यात गड असून तो कणकवलीत येतो की कोल्हापूर मधील राधानगरी तालुक्यात या संभ्रमात सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील बहुसंख्य लोकांना अपरिचितच आहे. अशा घोणसरी गावातील *शिवगड* ची भ्रमंती आज आपण करणार आहोत.

कणकवली तालुक्यातील घोणसरी स्थित असलेला या गडावर घोणसरी व कुर्ली येथून जाण्यासाठी वाटा आहेत असे सांगितले जाते. परंतु राधानगरी तालुक्यातील दाजीपूर अभयारण्याच्या बाजूने या गडावर सहज जाता येतं असल्याने सर्वांना हा शिवगड कोल्हापुरातच येतो असे वाटणे साहजिक आहे.फोंडा घाटातून फार प्राचीन काळापासून समुद्रमार्गे येणाऱ्या सैन्याची व व्यापारी मालाची वाहतुक होत असे. कोंकणातील विजयदुर्ग, देवगड बंदरांतून देशावरील मालाचा बाजारपेठांमधून मालाची मोठ्या प्रमाणात आयात-निर्यात होत असे, त्यामुळे फोंडा या व्यापारी मार्गावर जकात आकारली जायची. या शिवगडाची उंची समुद्रसापाटीपासून सुमारे २८०० फूट उंचीवर असून तिन्ही बाजूला नैसर्गिक कड्याचे संरक्षण गडाला आहे.

इ.स. १८२१ मधील एका पत्रातून या जकात नाक्याविषयीचा महत्त्वपूर्ण असा उल्लेख आपणास मिळतो. या फोंडाघाट-मार्गाच्या सुरक्षिततेकरीता, संरक्षणाकरता दाजीपुरच्या डोंगरात मोक्याच्या ठिकाणी उभारलेला एक गिरीदुर्ग… किल्ले शिवगङ !

दरवर्षी दुर्ग मावळाच्या एकातरी संवर्धन मोहिमेत तत्कालीन उपशिक्षणाधिकारी आणि आताचे शिक्षण मंत्री यांचे स्विय सहाय्यक रामचंद्र आंगणे साहेब सहभाग घेत असतात. परंतु हल्लीच्या व्यस्त कामकाजमुळे त्यांना येणे शक्य झाले नव्हते. दिवाळीत कोणत्या गडावर जाण्याचे नियोजन आहे का असा आठवड्यापूर्वी त्यांच्याशी वार्तालाप झालेला होता त्यावेळी शिवगड किंवा बहिरवगड नियोजन आहे असे मी त्यांना सांगितले होते. त्यानुसार रविवार दिनांक १० नोव्हेंबर २०२४ रोजी तारीख निश्चित केली. आंगणे साहेबांचे अचानक काम निघाल्यास बहिरवगड नियोजन करणार होतो. सुदैवाने आंगणे साहेबांना वेळ मिळाला. सकाळी मी, सुनिल करडे सर, शिवाजी परब, प्रसाद पेंडूरकर, कानडे सर, रुद्र कानडे सकाळी कणकवलीमध्ये पोहचलो. कणकवलीमधून आंगणे साहेबांकडे नाश्ता करून आंगणे साहेब, ऋषिकेश परब, भाग्येश जाधव सर्वांनी गडाकडे प्रस्थान केले.

दाजीपूर अभयारण्याकडे पोहचल्यानंतर पुढील वाट पकडली थोड्या वेळाने ठक्याचीवाडी कडील अभयारण्याच्या गेट कडे पोहचलो. या गेटच्या डावीकडे शिवगडाकडे जाण्याचा मार्ग आहे. नेटवर तसेच पुस्तकांमध्ये तिकीट काढण्यासंदर्भात लिहिलेले आढळले. परंतु प्रत्यक्षात तिकीट काढावे लागत नाही. पुढे या कच्च्या रोडवरून पुढे गेल्यावर काहीवेळाने रस्त्याला दोन फाटे लागतात उजवीकडे गगनगिरी मठाकडे मार्ग जातो तर डावीकडील मार्ग शिवगडाकडे जातो. काहीपुढे गेल्यानंतर डावीकडे आपल्याला शिवगडाच्या बुरुज व तटबंदीचे दर्शन होते. जरा पुढे जाऊन आपण उगवाई देवीच्या स्थानाकडे येतो. देवीचे दर्शन घ्यावे. बाजूलाच शिवगडाकडे जाण्यासाठी डावीकडे बाण दर्शविलेले दोन बोर्ड दिसतात. येथे थोडावेळ थांबून आम्ही गडाकडे जाण्यास निघालो.

उगवाई देवीचे पाठार उतरल्यानंतर आपण एका खिंडीत उतरतो. जास्त दुर्गप्रेमींची वर्दळ गडावर नसली तरी वाट मळलेली आहे. येथून वाट सोपीच आहे. काही पुढे गेल्यानंतर आपल्याला एक तटबंदी दिसते त्याला पुढे जाण्यासाठी दरवाजा ठेवलेला आहे. पुढे एका टेकडीला वळसा घातल्यानंतर आपल्या नजरेस शिवगडाची तटबंदी आणि दरवाजा दिसतो. तटबंदी काहीसी कोसळलेली आहे. तटबंदीच्या खाली खंदक खोदलेला आहे.

पुढे जात आपण गोमुखी बांधलेल्या दरवाजाकडे पोहचतो. बुरुज काहीशाप्रमाणात सुस्थितीत आहे. वर चढल्यावर आपल्याला गगनगिरी महाराज मठ दिसतो तसेच डोंगररांगांचे मनमोहक दृश्य दिसते. दरवाजातून आत शिरल्यावर दक्षिण दिशेला आपल्याला तटबंदी बांधलेली दिसते. जरा पुढे गेल्यावर आपल्याला खोलगट भाग दिसतो. पावसाळ्यात याठिकाणी पाणी साठवले जात असावे असे वाटते. मागे वळून उत्तरेकडे जाताना आपल्याला बालेकिल्ल्यात जाण्यासाठी एक उध्वस्त प्रवेशद्वार लागते. आत शिरल्यावर सरळ दक्षिणेकडे जाणारी तटबंदी दिसते तटबंदीच्या शेवटी बुरुज बांधलेला आहे.मागे दरवाज्याकडे आल्यावर पश्चिमेला सतीची रेखीव शिळा आहे. उत्तरेकडे काही अंतरावर बुरुज आहे. मागे आल्यावर पश्चिमेकडे आपल्याला राजवाड्याचे बांधकाम दिसते यात उध्वस्त दोन इमारती आहेत.

पश्चिमकडे चालत जाताना आपल्याला एक पाण्याचे छोटे तळे दिसते त्याच्याबाजूलाच तटबंदीच्या लगत एक तळे दिसते. यात पावसातच पाणी असावे.पश्चिमेकडील तटबंदीच्या उत्तर व दक्षिणेकडील दोन्ही बाजूस बुरुज आहेत. या बुरुजाकडून खाली उतरण्यास वाटा आहेत या खाली कुर्ली किंवा घोणसरी गावात उतरत असाव्यात. डोक्यावर ऊन असले तरी या गडावर वारा सतत वाहत असल्याने खूप अल्हादायक वाटते. सर्वांनीच खूप फोटो काढले. गडावर अजूनही हरणे फुललेली आहेत तसेच रानभेंडी आणि इतर रानटी फुले फुललेली आहेत. येथे आपली संपूर्ण गडफेरी पूर्ण होते.

या गडाचा इतिहास बघता शिवकाळात या गडाचा उल्लेख सापडत नाही. मोक्याच्या ठिकाणी असलेल्या या गडाचा वापर हा टेहळणीसाठीच केला जात असावा असे वाटते. इ.स. १७३० च्या सुमारास करवीरकरांनी सरदार उदाजीराव मोहितेच्या नेतृत्वाखाली सावंतवाडी संस्थानाच्या मुलुखावर स्वारी केली. या मोहिमेत त्यांस फार यश लाभले नाही. या सुमारास सावंतवाडी गादीवर फोंड सावंत उर्फ आनासाहेब होते. त्यांनी राज्याच्या सुरक्षिततेच्या दृष्टीने काही जुन्या किल्ल्यांची दुरुस्ती केली तर काही नवीन किल्ले उभारले. करवीर छत्रपतींच्या कोकणात होणाऱ्या स्वाऱ्या घाटावरच रोखता याव्यात व कोंकणात बिनविरोध राज्य करता यावे या हेतूने इ.स. १७३२ च्या जून महिन्यात फोंड सावंताने फोंडा घाटावर आपले नियंत्रण वचक ठेवता येईल या दृष्टीने बोलवण घोणसरीच्या डोंगरावर आपले सैन्य पाठविले. वस्तुतः सावंताची ही लष्करी हालचाल त्यावेळी एकप्रकारे कोल्हापूर राज्याच्या प्रदेशात घुसण्यासारखीच होती. ही बातमी करवीरकर भंगवतराव पंत अमात्यांस कळताच त्यांनी जलद हालचाल करुन सावंतांचे सैन्य यास्थळी येऊन पोहोचण्यापूर्वीच बोलवण-घोणसरीच्या डोंगरावर पूर्ण ताबा मिळविला व करवीरकर छत्रपतींकडे अधिक फौज पाठविण्यासाठी पत्र लिहिले. करवीरकर छत्रपतींनी या पत्राप्रमाणे रांगणागड व भुदरगडावरील सैन्य बाळाजी देसाई व सरवडे या सरदारांच्या नेतृत्वाखाली त्वरीत पाठविले, सावंतवाडीच्या सैन्यास डोंगर पायथ्यास घोणसरीतच रोखले.

या घटना-प्रसंगात करवीरकर छत्रपती संभाजी राजांनी भंगवंतराव पंत अमात्यांना पाठविलेल्या एका पत्रातील मजकूर असा “तुम्ही जमाद पाठवून डोंगर धरिला. उत्तम गोष्ट केली. सावंताचा जमाव नजीक आहे यास्तव डोंगर मजबुतीने राखावा लागतो. त्यास येथे लोक पाठविले आहेत. त्यांची बेगमी करुन त्याणी आणविलेप्रमाणे सामान पाठविले. रांगणा, भूधरगड वगैरे ठिकाणचा जमाव बाळाजी देसाई व सरवडे आदीकरुन सरदाराबरोबर गावोगावचा जमाव पत्रे पाठवून रवाना करविला”. पंत अमात्यांची चढाई यशस्वी झाली. त्यामुळे फोंड सावंताना डोंगर (किल्ला) मिळविण्याचा प्रयत्न सोडून परत जावे लागले. किल्ला पायथ्यास घोणसरीत झालेल्या या हातघाईत करवीरकरांच्या सैन्यातील विश्राम सार्वत ठार झाला. त्याच्या मुलास पुढे करवीर राज्यातून सनद लावून दिली. घोणसरी हा डोंगर हा केवळ डोंगर नाही तर तो शिवगड किल्ला आहे. वाडीकर फोंड सावंतांचे सैन्य किल्ले मारण्यास नव्हे तर मूळ असलेल्या किल्ल्याची डागडुजी करून तो आपल्या कब्जात घेण्यासाठीच आले होते. त्यास करवीरकरांनी प्रतिबंध केला. त्यामुळे निश्चितपणे या किल्ल्याची उभारणी किल्ल्याचे मोक्याचे स्थान पाहाता जवळच्याच गगनगड व रांगणागजाप्रमाणे फार पूर्वीची असावी या बाबत काही शंका सरत नाही मात्र ती उभारणी कोणी? कोणत्या साली केली? याविषयी ठोस लिखित पुरावे सापडत नाहीत. या शिवगड परिसरातील किल्ले रांगणा, सामानगड, भुदरगड, गगनगड आदी सोळा किल्ल्यांच्या उभारणीचे श्रेय शिलाहार राजा भोज (दुसरा) यांच्याकडे जाते. त्याचप्रमाणे वाघोटन नदीच्या मुखाशी घेरिया उर्फ विजयदुर्ग या किल्ल्यांची निर्मिती शिलाहार काळातली पन्हाळावर शिलाहारांची राजधानी होती. यावरून या शिवगडाची निर्मिती याच काळातील असावी, असे असे एका पुस्तकात लिहिलेले आढळते.

सावंतांच्या हल्यामुळे शिवगडावरील चौक्या वाढवून गडाशेजारील वाटा व पागा यांचा बंदोबस्त करण्याची आज्ञा सन १८०० मधील एका पत्रात आहे. इ.स. १८२८ मध्ये सिंधुदुर्ग किल्ल्यावरील तोफांपैकी पाच तोफा या किल्ल्यावर आणल्याची एक नोंद एका पत्रात उपलब्ध आहे.मग तुम्ही कधी जाताय हा किल्ला पाहायला ?(संदर्भ : शिवलंका सिंधुदुर्ग )आपला *🚩गणेश नाईक🚩* ९८६०२५२८२५ दुर्ग मावळा परिवार.